ในวงปี่พาทย์ของไทย หากเปรียบวงดนตรีเป็นสิ่งมีชีวิต ฆ้องวงใหญ่ ก็เปรียบได้กับหัวใจ เพราะเป็นเครื่องที่บรรเลง “ทำนองหลัก” หรือ “เนื้อเพลง” อันเป็นแก่นแท้ที่เครื่องดนตรีชิ้นอื่นยึดถือเป็นหลักในการบรรเลง

ฆ้องวงใหญ่

ฆ้องวงใหญ่ ลูกฆ้องทองเหลือง 16 ลูกเรียงบนรางโค้ง ผู้บรรเลงนั่งกลางวง — ภาพ: Paul_012 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

ฆ้องวงใหญ่คืออะไร

ฆ้องวงใหญ่เป็นเครื่องดนตรีประเภท “เครื่องตี” ในตระกูลฆ้องวง ประกอบด้วยลูกฆ้องทำจากทองเหลือง จำนวน 16 ลูก มีขนาดลดหลั่นกัน แขวนเรียงตามลำดับระดับเสียงจากเสียงต่ำทางซ้ายมือไปยังเสียงสูงทางขวามือ บนรางหรือ “โครง” ที่ทำจากหวายโค้งเกือบเป็นวงกลม ผู้บรรเลงนั่งอยู่ภายในวง ใช้ไม้ตีสองมือตีลงบนปุ่มกลางของลูกฆ้อง

เหตุใดจึงเป็น “ทำนองหลัก”

สิ่งที่ทำให้ฆ้องวงใหญ่มีความสำคัญเหนือเครื่องอื่นในวง คือหน้าที่บรรเลง ทำนองหลัก (บางครั้งเรียกว่า “ลูกฆ้อง” หรือ “เนื้อเพลง”) ซึ่งเป็นทำนองแกนกลางที่เรียบง่ายและตรงไปตรงมาที่สุดของเพลง

เครื่องดนตรีอื่น เช่น ระนาดเอก ระนาดทุ้ม หรือเครื่องเป่าอย่างปี่ จะนำทำนองหลักนี้ไป “แปร” หรือ “แต่งทาง” ให้วิจิตรพิสดารแตกต่างกันไปตามธรรมชาติและสำนวนของเครื่องดนตรีแต่ละชนิด การบรรเลงพร้อมกันหลายทางที่ต่างยึดทำนองหลักเดียวกันนี้เอง คือเสน่ห์ของวงดนตรีไทยที่เรียกว่า การบรรเลงแบบหลายแนว (heterophony)

ทำไมผู้เรียนปี่พาทย์จึงเริ่มที่ฆ้องวงใหญ่

ครูดนตรีไทยแต่โบราณนิยมให้ศิษย์ “ต่อเพลง” หรือเริ่มเรียนด้วยฆ้องวงใหญ่ก่อนเสมอ เพราะเมื่อจำทำนองหลักจากฆ้องวงใหญ่ได้แม่นยำแล้ว ผู้เรียนย่อมมีพื้นฐานทำนองที่ถูกต้องติดตัว สามารถนำไปแปรเป็นทางของระนาดหรือเครื่องอื่นได้ในภายหลัง ฆ้องวงใหญ่จึงเป็นทั้งเครื่องมือการเรียนและคลังความจำของบทเพลงไทย

การปรับเสียงและการดูแล

ระดับเสียงของลูกฆ้องเกิดจากการ “ถ่วง” ใต้ลูกฆ้องด้วยส่วนผสมของขี้ผึ้งกับตะกั่ว (เรียกว่า “ถ่วงฆ้อง”) ช่างจะเพิ่มหรือลดน้ำหนักถ่วงเพื่อตั้งเสียงให้ตรงตามระบบเสียงไทย การดูแลตั้งเสียงให้คงที่จึงเป็นงานละเอียดที่ต้องอาศัยผู้ชำนาญ

ฆ้องวงเล็ก เครื่องคู่กัน

ในวงปี่พาทย์ขนาดใหญ่ มักมี ฆ้องวงเล็ก บรรเลงคู่กับฆ้องวงใหญ่ ฆ้องวงเล็กมีลูกฆ้องเล็กกว่าและเสียงสูงกว่า ทำหน้าที่บรรเลงเก็บถี่ ๆ สอดแทรกเติมเต็มทำนอง ขณะที่ฆ้องวงใหญ่ยังคงยืนทำนองหลักไว้เป็นแกน

อ้างอิงและอ่านเพิ่มเติม

  • มนตรี ตราโมท. ดุริยางคศาสตร์ไทย ภาควิชาการ. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร.
  • ราชบัณฑิตยสภา. สารานุกรมศัพท์ดนตรีไทย.
  • กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม — องค์ความรู้เครื่องดนตรีไทย.
  • ภาพประกอบ: Paul_012, Wikimedia Commons, สัญญาอนุญาต CC BY-SA 3.0.